Làm Thầy

Mình vẫn hay kể cho bạn bè thân thiết nghe về cuốn sổ bọc vải màu xanh lá, viết từ những năm cấp 1. Trang đầu tiên nguệch ngoạc mấy dòng rất “trịnh trọng”: Họ và tên: Đỗ Quang Minh. Sinh ngày 12/04/1997. Nghề nghiệp yêu thích: MC, ca sĩ, giáo viên. Món ăn yêu thích: chả lá lốt và thịt kho tàu. Hai món ăn đó đến giờ vẫn là “chân ái”. MC và ca sĩ thì mình đã đi qua – 7 năm học và hoạt động nghệ thuật ở Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, rồi 5 năm làm biên tập viên, dẫn chương trình ở đài truyền hình. Và từ mùa xuân này, mình có thêm một nghề nữa: làm thầy.

Vẫn nhớ khi viết thư động lực cho chương trình thạc sĩ, mình đã viết về ước mơ làm thầy. Khi đó, mình nghĩ giáo dục không phải là một công việc (job), mà là một sự nghiệp (career) – thứ mình theo đuổi bằng niềm tin nhiều hơn là danh xưng. Đến khi thực sự đứng lớp, mình nhận ra làm thầy không phải là đứng trên bục giảng để dạy, mà là đứng giữa một hành trình để cùng học. Mình luôn tin cách học tốt nhất là dạy, và một người làm giáo dục thì trước hết phải không ngừng được giáo dục lại chính mình: educator must be educated.

Trong hành trình đó, mình may mắn gặp một người thầy đã truyền cảm hứng rất lớn – mình vẫn gọi bằng cái tên thân thương: Ryu sensei. Cô từng dạy mình ở bậc thạc sĩ, và giờ là Trưởng Bộ phận Trao đổi Quốc tế, Trợ lý Giáo sư, Trung tâm Giáo dục Toàn cầu, Đại học Tokyo – một trong những trường đại học danh giá nhất Châu Á và thế giới. Ngày mình trở thành giảng viên, cô viết:  

Congratulations on your recent appointment as a lecturer at FPT University. That is a wonderful achievement, especially alongside your continued work in journalism. The combination of academic teaching and real-world engagement is a strong foundation for the kind of educator you aspire to become, and I have no doubt that your students will benefit greatly from your dedication and thoughtfulness.

I am also pleased to hear about your PhD scholarship application. I am confident that you will continue to grow into an academic who inspires others, both through knowledge and through empathy.

Mình đọc lại nhiều lần, không phải vì lời khen, mà vì đó giống như một lời nhắc: làm thầy là để truyền đạt kiến thức, nhưng thứ ở lại lâu hơn trong sinh viên là sự thấu cảm, và cũng để nhắc nhở bản thân không ngừng học tập.

Cuối kỳ dạy đầu tiên, mình cho sinh viên viết về hai câu nói: một là của Tiến sĩ Lê Mai Lan mà mình luôn tâm niệm và cũng đưa vào nhiều bài tham luận: “Sự xuất sắc là lí do chúng ta tồn tại, cũng là mục tiêu cuối cùng mà chúng ta hướng đến trên suốt hành trình của mình”, hai là câu đang viral trên mạng xã hội: “Nếu cả đời này không rực rỡ thì sao?”. Mình không ngờ chính những bài viết đó lại dạy mình nhiều đến vậy. 

Có bạn viết: “Nếu không rực rỡ, em vẫn có thể sống một cuộc đời có ý nghĩa. Cũng giống như một người chạy nhanh có thể bứt phá trong chốc lát, nhưng một người chạy bền mới có thể đi xa, em lựa chọn trở thành ‘người chạy bền’ kiên trì và không bỏ cuộc. Em nhớ đến một câu chuyện về ‘cái cây rỗng’. Có một cái cây cao lớn, bên ngoài rất xanh tốt và thẳng tắp nên ai nhìn vào cũng nghĩ nó rất mạnh mẽ. Nhưng thực chất, bên trong thân cây đã bị rỗng ruột từ lâu. Chỉ cần một cơn gió lớn, cái cây ấy đã đổ gãy. Ngược lại, có những cái cây không quá cao, không quá nổi bật, nhưng bên trong lại chắc khỏe nên có thể đứng vững qua nhiều giông bão.”

Một bạn khác nhìn “sự xuất sắc” không phải là đích đến hào nhoáng mà là “một kim chỉ nam âm thầm nhưng mạnh mẽ” nơi mỗi việc nhỏ cũng được làm bằng tất cả sự tử tế. Bạn viết: “Khi chúng ta thực sự coi sự xuất sắc là lý do để tồn tại và là đích đến cuối cùng , mọi áp lực về thành tích sẽ tự khắc nhường chỗ cho hạnh phúc của bản thân , khi thấy mình ngày hôm nay đã thực sự sống trọn vẹn sâu sắc và bao dung hơn so với chính mình của ngày hôm qua.”

 Có bạn nhớ đến câu thơ của Kobayashi Issa: “Chậm rì chậm rì / Kìa con ốc nhỏ / Trèo núi Fuji” rồi viết: “Nếu chưa xuất sắc, hãy ‘trở nên’ thật xuất sắc! Ngọn núi phía trước có thể cao, nhưng bàn chân chúng ta luôn có quyền lựa chọn việc bước tiếp mà?” Thực sự mình cũng phải tự hỏi bản thân mình câu này.

Có bạn định nghĩa rất gọn: “Xuất sắc là trạng thái vượt ngưỡng của chính mình”, và nhắc lại lời của Michelangelo – một trong những nghệ sĩ vĩ đại nhất mọi thời đại, ở tuổi 87 vẫn luôn nói: “Tôi vẫn đang học.”  

Có bạn nhẹ nhàng viết: “Không cần là ánh sáng chói nhất, chỉ cần không ngừng phát sáng theo cách của riêng mình, như một ngọn đèn nhỏ nhưng bền bỉ.” Một bạn khác lại nhìn thẳng vào vấn đề: “Mỗi người đều sẽ rực rỡ theo một cách riêng… nên câu hỏi ‘nếu không rực rỡ thì sao?’ thực ra không còn cần thiết.” Có bạn đi xa hơn khi đặt lại cách xã hội định nghĩa giá trị con người: không phải ai cũng cần trở thành người giỏi nhất hay nổi bật nhất, bởi xã hội không chỉ cần những người “rực rỡ”, mà còn cần những người bền bỉ, ổn định và không ngừng cố gắng.

Những câu trả lời đó, đặt cạnh nhau, lại tạo thành một lập luận rất rõ ràng: “rực rỡ” không còn là một tiêu chuẩn chung, mà là một trải nghiệm cá nhân; “xuất sắc” không phải là chiếc vương miện ở cuối hành trình, mà là cách mình đi từng bước trên hành trình ấy. Khi một người chọn “chạy bền”, người khác chọn “vượt ngưỡng”, người khác nữa chọn “phát sáng theo cách riêng”, thì điểm chung không nằm ở kết quả, mà nằm ở thái độ: kiên trì, tử tế và có ý thức về con đường mình đi. Nói cách khác, các bạn đã tự trả lời câu hỏi ban đầu: một cuộc đời không “rực rỡ” theo chuẩn mực bên ngoài vẫn hoàn toàn có thể là một cuộc đời có giá trị, nếu nó được sống một cách có ý thức và bền bỉ từ bên trong.

Mình có một anh bạn, hiện là bác sĩ và nghiên cứu sinh tiến sĩ ngành nhi ở Đài Loan – nói một câu rất đơn giản: “Trẻ con là nguồn năng lượng tích cực vô hạn. Ngay cả khi tụi nó khóc hay buồn, cũng là kiểu vô tư lự. Mình muốn khóc thì mình khóc thôi, không phải lo toan, diễn xuất.” Mình nghĩ, sinh viên cũng vậy, chỉ là theo một cách khác. Không phải lúc nào họ cũng “rực rỡ”, nhưng luôn có một dạng năng lượng khiến người dạy phải tự điều chỉnh mình để không trở nên cũ đi và thành thật với chính mình.

Cuối kỳ, khi nhận feedback từ sinh viên, bên cạnh những từ như “thân thiện”, “giảng hay”, “nhiệt tình”, “kiên nhẫn”, hay cả “đẹp trai”, “đáng yêu”, có một câu khiến mình dừng lại lâu hơn: “Hy vọng sẽ gặp lại thầy.” Mình nghĩ nhiều về câu này, vì nó không chỉ là một lời tạm biệt. Để một sinh viên nói “hy vọng sẽ gặp lại”, có nghĩa là họ thấy việc học có ý nghĩa, họ thấy mình được lắng nghe, và họ nhớ đến người thầy không chỉ qua nội dung bài giảng mà qua cách người thầy hiện diện trong lớp học – như cách mình luôn hẹn gặp cô Ryu mỗi lần cô có dịp đến Hà Nội hay thi thoảng chạy qua chơi với thầy Tung. 

Sau kỳ học đầu tiên, mình không chắc mình đã là một “người thầy giỏi”. Nhưng mình biết mình đang học cách làm thầy – từ chính những bài viết, những câu trả lời, và cả những kỳ vọng rất giản dị của sinh viên. Và có lẽ, nếu một ngày nhìn lại, mình cũng không cần phải là người thầy “rực rỡ” nhất. Chỉ cần là một người thầy đủ bền bỉ để đi cùng, đủ tử tế để được tin, và đủ chân thành để khiến một ai đó, sau khi rời lớp học, vẫn nghĩ rằng: hy vọng sẽ có một lần được gặp lại.